Làm sao để tiến bộ trong cờ vua

Lời khuyên về cách tiến bộ trong cờ vua thì không bao giờ thiếu. Sách, khóa học, huấn luyện viên, ứng dụng, kênh video — quanh chuyện nâng trình đã mọc lên cả một ngành công nghiệp. Và giữa mớ ồn ào ấy, câu trả lời thật sự lại bị lấp mất: tiến bộ trước hết cần thời gian, sự chú tâm và sự thẳng thắn với chính mình. Tiền thì gần như không cần.

Điều đó không có nghĩa các tài nguyên trả phí là vô dụng; một số thật sự xuất sắc. Nhưng những yếu tố quyết định nhất đều miễn phí và nằm trong tầm tay bất cứ ai ngay lúc này.

Điều quan trọng nhất: chơi rồi xem lại

Nếu chỉ được làm một việc, hãy làm việc này: chơi các ván cờ rồi xem lại chúng một cách trung thực. Không phải lướt qua trong khi thanh đánh giá chạy, mà thật sự ngồi xuống với các thế cờ, tự hỏi lúc ấy mình đang nghĩ gì, và tìm ra chỗ nào hỏng cùng lý do vì sao.

Phần lớn người chơi bỏ hẳn bước này. Họ chơi hết ván này đến ván khác, lặp lại đúng những sai lầm cũ, rồi thắc mắc vì sao mình chẳng lên nổi. Sai lầm sinh ra trong ván đấu; hiểu biết sinh ra khi xem lại. Không xem lại, bạn chỉ đang củng cố các thói quen sẵn có, cả tốt lẫn xấu.

Việc này không cần huấn luyện viên cũng chẳng cần gói thuê bao. Nó cần thời gian và đủ can đảm để thừa nhận suy nghĩ của mình đứt đoạn ở đâu. Sự thẳng thắn ấy khó chịu, và có lẽ vì thế mà phần lớn người chơi né tránh nó.

Luyện chiến thuật: lợi nhiều, phí bằng không

Giải bài tập chiến thuật là hoạt động cho lại nhiều nhất trên mỗi giờ bỏ ra, nhất là ở trình độ mới chơi và trung cấp. Lý do rất rõ: ở trình thấp, các ván cờ hầu như hoàn toàn được định đoạt bằng chiến thuật. Ai thấy đòn phối hợp thắng trước thì người đó thắng. Hiểu biết về thế trận ít nặng ký hơn khi cả hai bên còn thường xuyên bỏ sót Fork (đòn đôi), Pin (ghim quân) và các thế chiếu hết.

Tin vui là việc luyện tập này hoàn toàn miễn phí. Lichess có hàng triệu bài tập miễn phí, còn ChessOnyx mở hơn ba triệu bài mà không thu tiền. Chẳng có lý do gì phải trả phí để luyện chiến thuật.

Quan trọng hơn chuyện chọn nền tảng là sự đều đặn. Mười phút giải bài tập trung mỗi ngày ăn đứt hai giờ lơ đãng vào cuối tuần. Khả năng nhận diện thế cờ mà bạn đang xây dựng lớn lên nhờ lặp lại theo thời gian, chứ không nhờ những buổi cày kéo dài.

Học khai cuộc bao nhiêu là đủ?

Khai cuộc có lẽ là mảng mà người chơi nghiệp dư đổ vào nhiều nhất và thu về ít nhất. Người ta thuộc lòng hàng giờ lý thuyết hiếm khi dùng tới, vì đối thủ đã đi chệch từ nước thứ tư. Trong khi đó kỹ thuật tàn cuộc thì không có gì, còn ở trung cuộc thì bỏ lỡ cả những đòn chiến thuật cơ bản.

Câu trả lời thật lòng là dưới 1500 bạn chẳng cần lý thuyết khai cuộc chút nào. Bạn cần vài nguyên tắc: giữ trung tâm, phát triển quân, nhập thành sớm, và đừng đi cùng một quân hai lần trong khai cuộc nếu không có lý do chính đáng. Bấy nhiêu là đủ để đi qua giai đoạn khai cuộc một cách tươm tất trước hầu hết đối thủ ở trình này.

Khi đã vượt 1500, việc học ý tưởng nền tảng của một hai khai cuộc mới có nghĩa — không phải các biến để thuộc lòng, mà là những chủ đề chiến lược mà khai cuộc ấy được dựng lên quanh chúng. Hiểu vì sao phòng thủ Sicilian dẫn tới những thế cờ mất cân bằng, hay vì sao gambit hậu tạo ra căng thẳng thế trận từ rất sớm, đáng giá hơn việc nhớ thứ tự nước đi sâu tới nước hai mươi.

Hãy dùng nguồn miễn phí. Lichess có công cụ tra khai cuộc rất tốt, còn ChessOnyx có các hướng dẫn khai cuộc chi tiết. Đọc về ý tưởng, đừng chỉ đọc nước đi.

Mỗi người hợp một cách khác nhau

Lời khuyên về tiến bộ thường được trình bày như chân lý chung, nhưng thực tế rối rắm hơn thế. Có người lên nhanh nhất nhờ luyện chiến thuật dày đặc. Có người cần chơi nhiều ván dài rồi xem lại kỹ lưỡng. Nghiên cứu ván của các kiện tướng làm thay đổi hẳn lối chơi của người này, lại khiến người kia thấy chán và thu được rất ít. Có người mê lý thuyết khai cuộc, có người vì nó mà mất luôn niềm vui chơi cờ.

Đây không phải khiếm khuyết mà là bản chất của việc học. Đầu óc mỗi người vận hành một kiểu, quỹ thời gian khác nhau, và lý do chơi cờ cũng khác nhau. Một phương pháp lật ngược cả lối chơi của người này có thể chẳng làm được gì cho người kia.

Hệ quả thực tế là hãy thử. Luyện chiến thuật một tháng rồi xem mắt mình có sắc hơn không. Phân tích kỹ các ván của mình trong một tháng rồi xem sai lầm có hiện ra quy luật nào không. Đào sâu một khai cuộc cụ thể rồi xem có giúp ích gì không. Hãy để ý xem cái gì thực sự hiệu quả với bạn, thay vì điều mà một cuốn sách hay một kênh video bảo bạn nên làm.

Điều duy nhất đúng với tất cả là tiến bộ đòi hỏi nỗ lực tỉnh táo và có chủ đích. Tiếp nhận thụ động — xem video, đọc mà không nghĩ, giải bài theo quán tính — cho lại ít hơn hẳn so với việc thật sự dấn vào. Hãy tự đặt câu hỏi. Hãy tìm câu trả lời trước khi tra. Hãy đưa ra dự đoán rồi kiểm xem mình đúng hay sai.

Vai trò của thể thức thời gian

Cờ chớp và cờ siêu chớp thì vui. Chúng cũng không giúp được bao nhiêu cho việc tiến bộ, nhất là ở trình thấp. Áp lực thời gian buộc bạn đi theo bản năng thay vì tính toán, nghĩa là bạn không xây được đúng những thói quen tư duy quan trọng.

Ván cờ tiêu chuẩn hoặc cờ nhanh — mười lăm phút mỗi bên trở lên — mới cho bạn thời gian để nghĩ thật sự. Để tính các biến. Để nhận ra vua mình đang hở. Để tìm ra nước cứu mà trong ván cờ chớp bạn sẽ bỏ qua. Chính những ván ấy mới dạy bạn được điều gì đó.

Điều này không có nghĩa là phải bỏ hẳn cờ chớp. Nhưng nếu mục tiêu là tiến bộ, hãy dồn thời gian chơi về phía các thể thức chậm hơn. Chỉ cần từ năm phút lên mười lăm phút mỗi bên thôi cũng đã khác biệt rõ rệt.

Những thứ bạn không cần

Bạn không cần một khóa học đắt tiền để tiến bộ. Gần như toàn bộ thông tin trong các khóa trả phí đều có miễn phí trên Lichess, trên các kênh video và trong các cơ sở dữ liệu cờ. Định dạng khóa học có thể hợp với một số người học, nhưng bản thân kiến thức không bị khóa sau bức tường trả phí.

Bạn không cần huấn luyện viên trừ khi đang chơi cờ thi đấu nghiêm túc và muốn nhận xét nhắm vào những khía cạnh cụ thể trong lối chơi của mình. Với đa số người chơi phong trào, ở giai đoạn này việc tự xem lại một cách trung thực cộng với công cụ miễn phí sẽ đưa bạn đi xa hơn.

Bạn cũng không cần những cuốn sách cờ mới nhất. Những gì viết cách đây mấy chục năm về chiến thuật, tàn cuộc và lối chơi thế trận vẫn còn đúng nguyên. Các nguyên tắc của cờ vua không hết hạn.

Thứ bạn thật sự cần là thời gian và sự chú tâm. Hãy ngồi lại với các thế cờ. Hãy nghĩ vì sao mình đã đi những nước đó. Hãy hỏi liệu có nước nào hay hơn không. Hãy giữ sự tò mò với chính ván cờ thay vì lo lắng về hệ số. Những người tiến bộ đều đặn nhất thường là những người thực lòng thích ngồi nghĩ một thế cờ, chứ không phải những người mua nhiều tài liệu nhất.

Một lộ trình thực tế

Tiến bộ trong cờ vua diễn ra chậm. Điều này đáng nói thẳng, vì phần lớn nội dung về chủ đề này ám chỉ điều ngược lại. Đi từ 800 lên 1200 là khả thi trong một năm làm việc đều đặn. Đi từ 1200 lên 1600 có thể mất thêm hai hoặc ba năm nữa. Càng lên cao tiến độ càng chậm, bởi đối thủ của bạn cũng đang rèn luyện và những lỗ hổng trong hiểu biết của bạn ngày càng khó nhận ra.

Chuyện đó là bình thường. Cờ vua là một trò chơi sâu. Việc tiến bộ chậm không phải dấu hiệu bạn đang làm sai điều gì; đó là dấu hiệu rằng trò chơi này còn cất giữ nhiều hơn những gì bạn đã tìm thấy. Và đó cũng là một phần lý do khiến nó đáng chơi.