Hiểu độ sâu của Stockfish và ý nghĩa của nó với ván cờ của bạn

Khi Stockfish hiện "độ sâu 24" trong phần phân tích, con số ấy thực ra nói lên điều gì? Phần lớn người chơi mang máng hiểu rằng độ sâu lớn hơn nghĩa là phân tích tốt hơn, nhưng ít ai nắm được con số đó đại diện cho cái gì, vận hành ra sao và khi nào nó thật sự quan trọng. Đây không phải chuyện lý thuyết suông: nó quyết định trực tiếp việc bạn dùng phân tích máy để tiến bộ hiệu quả đến đâu.

Trong bài này, chúng tôi mổ xẻ cách Stockfish duyệt một thế cờ, con số độ sâu cho bạn biết điều gì, và làm sao đưa ra quyết định thực tế về độ sâu phân tích trong quá trình tự học.

Độ sâu tìm kiếm là gì?

Về căn bản, độ sâu tìm kiếm cho biết máy nhìn trước bao nhiêu nửa nước (ply) trên biến chính của nó. Độ sâu 20 nghĩa là Stockfish đang xét những chuỗi ít nhất 20 nửa nước — tức khoảng mười nước đầy đủ cho mỗi bên. Mô tả này đúng về mặt kỹ thuật, nhưng lại gây hiểu lầm ở một điểm quan trọng.

Máy cờ hiện đại không duyệt mọi biến ở cùng một độ sâu. Stockfish dùng kỹ thuật cắt tỉa alpha-beta kết hợp với nhiều cách kéo dài và rút ngắn tìm kiếm. Những biến hứa hẹn được đào sâu hơn hẳn độ sâu danh nghĩa, còn các biến kém rõ ràng thì bị cắt sớm. Một thế cờ được phân tích ở "độ sâu 24" có thể có vài biến được duyệt tới độ sâu 40 hoặc hơn, trong khi những biến khác dừng ở độ sâu 10.

Chính lối tìm kiếm chọn lọc ấy khiến máy cờ mạnh đến vậy. Thay vì phí thời gian cho những nước dở rành rành, chúng dồn sức tính toán vào các biến then chốt nhất. Độ sâu được báo là mức bảo đảm tối thiểu — máy đã nhìn ít nhất tới đó dọc theo biến chính — nhưng cuộc tìm kiếm thật sự thì phức tạp và không đều hơn nhiều.

Độ sâu ảnh hưởng thế nào đến chất lượng đánh giá

Quan hệ giữa độ sâu và độ chính xác của đánh giá không hề tuyến tính. Đi từ độ sâu 10 lên 15 cải thiện chất lượng phân tích một cách ngoạn mục. Đi từ 20 lên 25 vẫn có ý nghĩa nhưng đã kém rõ rệt. Đi từ 30 lên 35 thì với hầu hết thế cờ chỉ còn là chỉnh sửa vụn vặt.

Đường cong lợi ích giảm dần này có lý do rất thực tế. Ở độ sâu thấp, máy thường xuyên bỏ sót các chuỗi phối hợp và nhận định sai thế cờ. Mỗi bậc độ sâu tăng thêm lại hé lộ những khả năng phối hợp và sắc thái chiến lược mới. Nhưng khi độ sâu đã lớn, máy vốn đã tìm ra gần hết những ý tưởng quan trọng trong thế cờ. Độ sâu thêm vào chủ yếu tinh chỉnh các trường hợp biên chứ không phát hiện khái niệm gì mới về căn bản.

Có những ngoại lệ đáng kể với quy luật này. Ở các thế cờ rối rắm phối hợp sâu — chuỗi ép buộc dài, đòn tấn công có thí quân, hoặc thế mà một nước lặng lẽ dẫn tới đột phá mãi nhiều nước sau — ngay cả độ sâu lớn vẫn cho ra đánh giá chông chênh. Đó chính là những thế cờ mà bạn thấy điểm số nhảy qua nhảy lại kể cả ở độ sâu 30 trở lên. Chúng cũng là những thế cờ hấp dẫn nhất của môn này.

Cờ tàn là ngoại lệ còn lại. Một số thế tàn cuộc đòi hỏi tìm kiếm cực sâu mới đánh giá đúng, bởi kế hoạch thắng nằm ở những nước xoay xở chính xác kéo dài qua nhiều nước. Một tablebase — cơ sở dữ liệu tính sẵn cho mọi thế cờ còn ít quân — có thể lập tức cho bạn biết thế đó thắng, hòa hay thua. Nhưng khi không có tablebase, ở một số thế tàn cuộc máy có thể cần tới độ sâu 40 trở lên mới thấy được con đường thắng.

Độ sâu chọn lọc và độ sâu danh nghĩa

Nhìn vào phần hiển thị của Stockfish, bạn thường thấy hai con số độ sâu: độ sâu danh nghĩa và độ sâu chọn lọc (đôi khi ghi là "seldepth"). Độ sâu danh nghĩa là mức tìm kiếm nền. Độ sâu chọn lọc cho biết biến sâu nhất mà máy đã đi tới trong quá trình tìm kiếm.

Chẳng hạn bạn thấy "độ sâu 25/48" — nghĩa là tìm kiếm nền sâu 25 nửa nước, nhưng vài biến then chốt đã được đào tới 48 nửa nước. Khoảng cách giữa hai con số này nói lên điều gì đó về thế cờ. Khoảng cách lớn gợi ý máy đã gặp những chuỗi ép buộc đòi hỏi tính toán sâu. Khoảng cách nhỏ gợi ý một thế cờ yên ả, nơi hầu hết các biến đều có thể đánh giá ở độ sâu tương đương.

Nắm được sự phân biệt này giúp bạn đọc phân tích của máy chuẩn xác hơn. Khi độ sâu chọn lọc cao hơn hẳn độ sâu danh nghĩa, máy khá chắc chắn về đánh giá của mình trên các biến then chốt, nhưng có thể đã lướt qua vài biến phụ. Khi hai con số xích lại gần nhau, máy đã duyệt thế cờ đồng đều hơn.

Multi-PV: phân tích nhiều biến cùng lúc

Mặc định, Stockfish chỉ tìm một nước hay nhất. Nhưng bạn có thể cấu hình để nó phân tích nhiều biến chính cùng lúc (Multi-PV). Chẳng hạn đặt Multi-PV bằng 3 sẽ khiến máy tìm ra ba nước hay nhất song song.

Ở đây có một sự đánh đổi đáng kể. Phân tích Multi-PV chậm hơn vì máy không thể cắt tỉa mạnh tay như trước — nó phải theo dõi nhiều lựa chọn tốt thay vì dồn toàn lực chứng minh một nước là hay nhất. Nói nôm na, Multi-PV 3 đạt tới một độ sâu nhất định chậm hơn khoảng 1,5 đến 2 lần so với phân tích một biến.

Với việc xem lại ván cờ, Multi-PV cực kỳ giá trị. Nó cho bạn thấy không chỉ nước nào hay nhất, mà còn các phương án khác là gì và chúng so với nhau ra sao. Rất nhiều khi nước bạn đi là lựa chọn hay nhì hoặc hay ba, và gần như ngang ngửa nước đứng đầu của máy. Không có Multi-PV thì bạn chẳng bao giờ biết điều đó — bạn chỉ thấy nước của mình không phải "nước hay nhất" rồi kết luận nhầm rằng mình đã sai.

Trên ChessOnyx, chúng tôi cung cấp phân tích Multi-PV để bạn nhìn được bức tranh đầy đủ. Biết rằng ba nước đều nằm trong khoảng 0,1 so với nhau khác hẳn với chỉ biết rằng mình đã không đi đúng nước đứng đầu duy nhất của máy.

Mức độ sâu nên dùng trong thực tế

Mỗi công việc phân tích lại cần một mức độ sâu khác nhau. Dưới đây là những mốc thực dụng, tùy theo điều bạn muốn đạt được:

Xem lại ván cờ nhanh (tìm những sai lầm lộ liễu): độ sâu 18-20 là đủ. Ở mức này, Stockfish sẽ bắt được mọi nước thí quân hớ hênh và phần lớn sai lầm về thế trận. Mức này hợp cho lượt rà soát đầu tiên qua các ván của bạn.

Phân tích ván cờ nghiêm túc (hiểu các quyết định chiến lược): độ sâu 22-26 là vùng lý tưởng. Trong khoảng này, các nhận định về thế trận của máy trở nên đáng tin hơn, và bạn có thể tin vào cách nó đánh giá những thế cờ yên ả. Phần lớn công việc phân tích của bạn nên diễn ra ở độ sâu này.

Phân tích thế cờ then chốt (chuẩn bị khai cuộc, những pha thí quân chưa rõ ràng): độ sâu 28-32 hoặc hơn. Với những thế cờ cần độ tin cậy cao nhất — thẩm định một nước mới trong lý thuyết, cân nhắc một đòn thí quân, hay phân tích một thế tàn cuộc quyết định — hãy để máy chạy sâu. Ở mức này, đánh giá đã khá ổn định với hầu hết thế cờ.

Cờ qua thư hoặc lý thuyết khai cuộc: độ sâu 35 trở lên hoặc phân tích trên đám mây. Với loại phân tích đặt cược cao nhất, nơi từng phần mười con tốt cũng có giá trị, bạn cần đi sâu hết mức có thể. Trên thực tế điều đó nghĩa là để Stockfish chạy trong thời gian dài trên phần cứng mạnh.

Hãy nhớ đây là những mốc tham khảo chứ không phải luật. Độ sâu phù hợp tùy thuộc thế cờ, mục tiêu của bạn và thời gian bạn có. Một thế cờ phối hợp phức tạp cần nhiều độ sâu hơn một thế tàn cuộc đơn giản. Một ván đấu giải quan trọng xứng đáng được phân tích sâu hơn một ván cờ chớp cho vui.

Thời gian hay độ sâu: nên đặt theo cái nào

Khi phân tích một thế cờ, bạn có thể đặt độ sâu cố định (tính đến độ sâu 25) hoặc thời gian cố định (tính trong 30 giây). Cả hai cách đều có lý, nhưng hiểu rõ khác biệt giữa chúng là điều đáng làm.

Độ sâu cố định bảo đảm một mức chất lượng phân tích tối thiểu bất kể thế cờ phức tạp đến đâu. Mọi thế cờ đều được xét ở cùng một độ sâu. Nhược điểm là thế cờ đơn giản chạm mốc rất nhanh rồi dừng lại ở đó, trong khi thế cờ rắc rối có thể ngốn thời gian hơn nhiều.

Thời gian cố định thì tự thích ứng với độ phức tạp. Thế cờ đơn giản nhanh chóng lên tới độ sâu lớn, còn thế cờ rắc rối có thể chỉ đạt độ sâu thấp hơn. Cách này phản chiếu đúng lối phân bổ thời gian suy nghĩ của những kỳ thủ mạnh — dồn nhiều cho các thời điểm then chốt và ít cho những nước thường lệ.

Để xem lại ván cờ, đặt thời gian cố định cho mỗi nước thường tiện hơn. Đặt 10-15 giây mỗi nước trên một máy tính đời mới cho chất lượng phân tích rất tốt với hầu hết thế cờ, khi máy tự nhiên đi sâu hơn ở thế đơn giản và làm việc vất vả hơn ở thế phức tạp.

Còn để nghiên cứu một thế cờ cụ thể, hãy để máy chạy cho tới khi điểm đánh giá ổn định lại. Theo dõi con số ấy khi độ sâu tăng dần. Khi nó thôi thay đổi đáng kể (dao động dưới 0,05 mỗi bậc độ sâu), máy đã đạt tới một nhận định đáng tin. Tùy thế cờ, chuyện này có thể mất 10 giây mà cũng có thể mất 10 phút.

Kết luận

Độ sâu tìm kiếm là nền móng của phân tích bằng máy, nhưng nó nhiều tầng nghĩa hơn hẳn cái công thức "số lớn hơn thì tốt hơn". Hiểu được cách tìm kiếm chọn lọc vận hành, khi nào độ sâu có ý nghĩa nhất, và chọn độ sâu ra sao cho hợp mục tiêu phân tích sẽ khiến bạn dùng máy cờ hiệu quả hơn nhiều.

Điều cốt lõi là độ sâu chỉ là phương tiện dẫn tới một cái đích — đánh giá thế cờ đáng tin cậy — chứ bản thân nó không phải cái đích. Hãy để tâm xem điểm đánh giá đã ổn định hay chưa, thay vì cố đạt cho được một con số độ sâu nào đó. Và nhớ rằng ngay cả ở độ sâu vừa phải, Stockfish vẫn đưa ra chất lượng phân tích mà chỉ vài năm trước còn là điều không tưởng. Dùng nó cho khôn ngoan, nó sẽ thay đổi hẳn cách bạn hiểu môn cờ này.