Vì sao bạn chơi hay hơn khi ngồi xem

Ai từng xem một buổi phát trực tiếp hay ván cờ của bạn mình đều đã trải qua cảnh này: nước thắng rành rành ra đó, bạn không hiểu nổi vì sao họ không đi, rồi bạn ngồi vào bàn cờ của chính mình và bỏ lỡ một thứ đơn giản y hệt.

Đây không phải trò đùa của trí nhớ. Xem và chơi thực sự là hai nhiệm vụ nhận thức khác nhau, và có vài thứ khiến phần việc của người xem nhẹ hơn hẳn.

Bạn không phải người gánh thế cờ

Khi chơi, bạn làm nhiều việc cùng lúc: theo dõi thế cờ, phân bổ đồng hồ, lo lắng về kết quả, nhớ xem đối thủ đã làm gì ba nước trước, và quyết định một nước đi. Việc ngồi xem gạt bỏ gần như toàn bộ những thứ đó. Bạn đến với thế cờ và toàn bộ sự chú ý còn nguyên vẹn cho câu hỏi duy nhất đáng kể — nước tốt nhất ở đây là gì?

Đây là vấn đề tải trọng, không phải vấn đề năng lực. Người đang chơi có đúng vốn hiểu biết cờ như bạn; chỉ là phần lớn năng lực của họ đang dồn vào mọi thứ khác ngoài việc tìm nước đi.

Người khác đã đặt sẵn câu hỏi

Người xem thường nhập cuộc ở một thế cờ đã được đánh dấu là đáng chú ý. Bình luận viên nói «ở đây có gì đó», thanh đánh giá nhảy vọt, hoặc người bạn dừng lại và nhíu mày. Bạn được ngầm cho biết rằng một nước hay đang tồn tại.

Đó là lợi thế khổng lồ và rất dễ bị bỏ qua. Một nửa cái khó của ván cờ thật không nằm ở chỗ tính ra đòn phối hợp thắng cuộc — nó nằm ở chỗ nhận ra rằng chính thế cờ này mới là lúc phải căng mắt tìm. Trước bàn cờ, không ai báo cho bạn biết nước nào là nước then chốt.

Đó là lý do các bài tập chiến thuật thấy dễ hơn ván đấu dù độ khó ngang nhau. Bài tập đi kèm lời bảo đảm rằng có lời giải.

Nhận ra dễ hơn nhớ lại

Nghiên cứu về trình độ cờ vua, từ de Groot những năm 1940 rồi tới Chase và Simon về sau, đã xác lập rằng kỳ thủ mạnh không tính xa hơn kỳ thủ yếu một cách đáng kể — họ nhận ra những khuôn hình có ý nghĩa trong thế cờ, và trí nhớ của họ được tổ chức thành các cụm quen thuộc chứ không phải từng quân rời rạc.

Nhận ra là quá trình tốn ít sức hơn so với việc tạo ra các nước ứng viên từ con số không. Khi xem, phần lớn là bạn đang nhận ra: thế cờ mở ra trước mắt và một điều gì đó quen thuộc nổi lên. Khi chơi, bạn phải tự sinh ra các ứng viên, dưới áp lực, mà không biết ở đó có gì hay không.

Điều cần nói cho sòng phẳng là phát hiện chung về nhận diện khuôn hình đã được xác lập vững chắc, còn khẳng định cụ thể rằng người ta chơi hay hơn khi làm khán giả thì theo chỗ chúng tôi biết chưa từng được đo trực tiếp trong một nghiên cứu cờ vua có đối chứng. Những cơ chế mô tả ở đây nghe hợp lý và được nhiều kỳ thủ kể lại, nhưng hãy coi chúng là lời giải thích chứ không phải bằng chứng.

Cái tôi của bạn không bị đụng tới

Xem ván cờ của người khác chẳng tốn gì của bạn. Bạn có thể cân nhắc một nước trông ngớ ngẩn, đánh giá nó thành thật rồi loại bỏ — vì sai cũng không dẫn tới hậu quả nào.

Trong ván cờ của chính mình, có những nước khó mà nhìn thẳng vào. Một nước thừa nhận kế hoạch của bạn đã hỏng, một nước lui thừa nhận ba nước trước bạn đã sai, một nước phòng thủ sau khi bạn đã tuyên bố tấn công. Kỳ thủ thường xuyên bỏ lỡ những nước này không phải vì thiếu kỹ năng, mà vì cân nhắc chúng đồng nghĩa với chấp nhận một điều khó chịu.

Người xem không có điểm mù ấy, và đó là một phần lý do họ thấy được những khả năng mà người chơi không thấy.

Dùng điều này thế nào

Công dụng thực tế nằm ở cách bạn xem lại ván cờ của chính mình. Nếu bạn nhìn được ván cờ của mình như thể nó là của người khác — không bênh vực các quyết định của bản thân — bạn sẽ tiến rất gần tới sự sáng suốt vốn có khi làm khán giả. Xem lại sau vài ngày sẽ dễ hơn, vì sự gắn bó cảm xúc đã nguội bớt.

Nó cũng ủng hộ một thói quen cụ thể ngay trong lúc chơi: thỉnh thoảng hãy tự hỏi «nếu đang ngồi xem ván này, mình sẽ hét gì vào màn hình?» Nghe thì buồn cười nhưng lại hiệu quả, bởi bạn đang cố ý gỡ bỏ đúng cái khung khiến một số nước trở nên vô hình.

Và nó cũng nên khiến bạn rộng lượng hơn với lối chơi của mình. Khoảng cách giữa việc bạn nhìn cờ sáng đến đâu khi xem và bạn chơi hay đến đâu là chuyện bình thường, ai cũng có, và không phải dấu hiệu cho thấy bạn kém hơn mình tưởng.